Kapadocja

Kapadocja (➤ mapka)(➤ mapka) - to historyczna kraina w Turcji, w środkowej Anatolii, odznaczająca się jedynym w swoim rodzaju krajobrazem powstałym killkadziesiąt milionów lat temu w wyniku aktywności wulkanicznej, a także bogactwem zabytków (w tym "podziemnych", wydrążonych w skałach miast, zespołów klasztornych i kościołów) pochodzących z różnych okresów historycznych, w szczególności z czasów, gdy Kapadocja pozostawała w granicach Bizancjum oraz z czasów panowania Turków, najpierw Seldżuków, a później Imperium Osmańskiego. Kapadocja, obejmująca w przybliżeniu dużą część dzisiejszej prowincji Nevşehir oraz część terytoriów dzisiejszych prowincji Aksaray, Niğde i Kayseri, jest regionem głównie rolniczym z sadami i winnicami, a także tradycyjnym regionem rzemieślniczym (m.in. garncarstwo, ceramika, wyrób tkanin i dywanów, itp.). Dziś jednak znana jest bodaj najbardziej jako region turystyczny, uchodzący za jeden z najbardziej atrakcyjnych w całej Turcji i obsługiwany przez praktycznie wszystkie biura podróży na całym świecie.

Jak wspomniano, Kapadocja jest krainą historyczną. Nie ma określonych granic administracyjnych i nie jest zaznaczana na mapach drogowych; co więcej, w różnych źródłach można znaleźć różne informacje co jej dokładnej lokalizacji i powierzchni. Najczęściej mówi się, że mieści się w trapezie wyznaczonym przez miasta Hacıbektaş (na północy), Aksaray (na zachodzie), Niğde (na południu) i Kayseri (na wschodzie) - przyjmując taką definicję mielibyśmy do czynienia z obszarem o powierzchni (w dużym przybliżeniu) 10 tys. m².

W innych źródłach mówi się, że powierzchnia Kapadocji wynosi 600 km² lub nawet zaledwie 300 km², co oznacza, że myśli się tu przede wszystkim o terenach położonych na wschód od miejscowości Nevşehir , nazywanej niekiedy "stolicą Kapadocji", obejmującymi w szczególności skansen Göreme i jego najbliższe otoczenie. Na tej stronie przyjmiemy szerszą definicję, zaliczając do Kapadocji, jako regionu turystycznego, nie tylko trójkąt położony między miastami Nevşehir, Ürgüp i Avanos , ale też np. położone na południe od tego trójkąta "podziemne" miasta Kaymaklı i Derinkuyu oraz rejon Soğanlı , a także Dolinę Ihlara .

Wydaje się też, że warto będzie dodać podstawowe informacje o czterech wymienionych wyżej miastach miastach Hacıbektaş, Aksaray, Niğde i Kayseri, mimo że w wielu źródłach tylko Aksaray określane jest jako miasto "położone w Kapadocji" (o trzech pozostałych, w tym nawet o Kayseri, dawnej Cezarei Kapadockiej, mówi się zazwyczaj jako miejscowościach "w środkowej Turcji" lub "środkowej Anatolii").

Region Kapadocji - to płaskowyż położony na wysokości około 1000 m n.p.m. lub nieco wyżej, którego niepowtarzalny krajobraz został ukształtowany kilkadziesiąt milionów lat temu przez aktywność znajdujących się tu kilku (dziś wygasłych) wulkanów, z których najwyższym i najbardziej znanym jest Erciyes Dağı (3916 m n.p.m.), położony ok. 25 km na południe od Kayseri (dziś zbocza wulkanu, będącego najwyższą górą w całej Kapadocji, stanowią rejon turystyczny: w lecie uprawia się tu turystykę pieszą, a w zimie jeździ na nartach). Pozostałe to Hasan Dağı (3268 m n.p.m.), Göllü Dağı (2413 m n.p.m.) i Melendiz Dağı (2963 m n.p.m.). Procesy, jakie doprowdziły do dzisiejszego ukształtowania terenu (w każdym razie większej części terytorium dzisiejszej Kapadocji), były dość złożone i trwały długo; w największym uproszczeniu można powiedzieć, że popiół wyrzucany podczas erupcji wulkanów, w połączeniu z piaskami, wytworzył tuf, rodzaj miękkiej skały osadowej, łatwo podlegającej erozji na skutek działania wiatru i wody, co w sumie doprowadziło do powstania szczególnego krajobrazu (w tym tzw. bajkowych kominów [peri bacaları], widocznych na zdjęciach obok.

Historia Kapadocji jest zbyt długa i złożona, by można ją było w paru zdaniach opisać. Jej początki sięgają prawdopodobnie co najmiej drugiego tysiąclecia p.n.e.. Wiadomo, że należała do Hetytów, że byli tu Asyryjczycy i Persowie, że w połowie VI wieku p.n.e została podbita przez Krezusa, króla Lidii, zaś w IV wieku p.n.e. przez Aleksandra Macedońskiego. Po jego śmierci rządzili tymi terenami miejscowi władcy, formalnie niezależni. W końcu I wieku p.n.e. Kapadocja znalazła się pod kontrolą Rzymu, by ostatecznie, za panowania Tyberiusza, stać się prowincją Cesarstwa Rzymskiego, a następnie, po jego rozpadzie na część zachodnią i wschodnią, prowincją jego części wschodniej, zwanej przez nowożytnych historyków Cesarstwem Bizantyńskim.

W końcu XI wieku, po bitwie miedzy wojskami cesarza bizantyńskiego Romana Diogenesa i ówczesnego władcy seldżuckiego Alp Arslana, stoczonej w 1071 roku w pobliżu fortecy Manzikert w Armenii, zakończonej klęską Bizancjum, w Kapadocji, podobnie jak w całej Anatolii, zaczęli się osiedlać Turcy. W XII-XIII wieku region był już całkowicie zdominowany przez Seldżuków, których później, poczynając od XV wieku, zaczęli wypierać Turcy osmańscy. W granicach Imperium Osmańskiego Kapadocja pozostawała przez kilka stuleci; od jego upadku w XX wieku (po I wojnie światowej) leży w granicach Republiki Turcji.

Szczególną rolę w historii Kapadocji odegrało chrześcijaństwo, które dotarło tu bardzo wcześnie. Pierwsze wzmianki o chrześcijanach w Kapadocji, przybywających tu z innych rejonów Cesarstwa Rzymskiego, gdzie byli prześladowani, albo nawróconych przez przybyszów głoszących nową wiarę, sięgają czasów, gdy działali pierwsi apostołowie. Silne wspólnoty chrześcijańskie istniały tu, jak twierdzą uczeni, już w pierwszych stuleciach naszej ery. W III wieku był to już jeden z najważniejszych ośrodków chrześcijaństwa naszej ery, a w IV wieku także ważny ośrodek teologiczny - stąd pochodzili trzej tzw. kapadoccy ojcowie Kościoła, Bazyli Wielki (329-379), Grzegorz z Nazjanzu (urodzony ok. 330, zmarły w 389 lub 390 roku) i Grzegorz z Nyssy (335-394). W Kapadocji narodziła się też i szybko rozwinęła na wielką skalę idea życia klasztornego, wspierana przez wspomnianego Bazylego Wielkiego, od 370 roku biskupa Cezarei. Coraz liczniejsi anachoreci, tworząc mniejsze lub większe wspólnoty, zaczęli osiedlać się w kapadockich dolinach, budując "podziemne", wydrążone najczęściej (choć nie zawsze) w miękkich skałach wulkanicznych, coraz większe i coraz bardziej złożone zespoły klasztorne, kaplice i kościoły, często zdobione freskami. Ocenia się, że takich obiektów sakralnych powstało w Kapadocji, w całym okresie chrześcijańskiej historii regionu, co najmniej kilkaset; niektóre źródła mówią o kilku tysiącach. Zachowało się ich kilkadziesiąt, w większości pochodzących z IX-XI wieku (z czego tylko część jest, a część zapewne będzie, po zakończeniu prac restauracyjnych, udostępniona do zwiedzania).

Szczególny sposób, w jaki powstały wspomniane kościoły, ma oczywiście związek z geologiczną historią Kapadocji. Już pierwsi ludzie, którzy pojawili się na tych terenach, zorientowali się, że - niezależnie od niezwykłości krajobrazu - istniejące formacje skalne mogą być przez nich wykorzystywane nie tylko jako utworzone przez naturę gotowe prowizoryczne schronienia, lecz, dzięki łatwości obróbki materiału skalnego, w którym można drążyć pomieszczenia i tunele, również jako miejsca, w których można się osiedlić na stałe. W zboczach dolin lub poszczególnych skałach bardzo wcześnie zaczęły powstawać domostwa i pomieszczenia gospodarcze, a później całe osady, tworzące niezwykle złożone wielopoziomowe struktury z systemem szybów wentylacyjnych, składające się z pomieszczeń mieszkalnych, kuchni, magazynów, studni, stajni, tłoczni wina, itp., a także klasztory i kościoły, czasami związane z tą lub inną osadą, czasami budowane jako zespoły obiektów sakralnych na odludziu.

Zarazem te konstrukcje, wyposażone w magazyny żywności, z dostępem do źródeł wody i szybami wentylacyjnymi zapewniającymi dopływ świeżego powietrza, w odpowiedni sposób zamaskowane lub zabezpieczone przed wtargnięciem nieproszonych gosci, mogły pełnić rolę pewnego rodzaju twierdz umożliwiających, w razie potrzeby, przetrwanie w ukryciu nawet kilku tysięcy ludzi przez kilka miesięcy, co miało szczególne znaczenie dla chrześcijan w okresach, gdy byli prześladowani (np. w pierwszych wiekach naszej ery przez Rzymian czy wiele stuleci później przez muzułmanów) albo - w czasach, gdy Kapadocja formalnie znajdowała się pod kontrolą Cesarstwa Bizantyńskiego - narażeni na powtarzające się najazdy arabskie lub perskie.

Najbardziej znane dawne "podziemne" miasta dziś stanowiące atrakcje turystyczne, udostępnione do zwiedzania, to wspomniane już Kaymakli oraz Derinkuyu na południe od miasta Nevşehir (wiele innych tego rodzaju osiedli można zobaczyć również w innych rejonach Kapadocji), a także liczne, wydrążone w skalnych zboczach odludnych dolin kapadockich zespoły kaplic, kościołów i zespołów klasztornych, w tym słynny zespół kościołów znany jako skansen Göreme [Göreme Açık Hava Müzesi, Göreme Open Air Museum].

Dla turystyki współczesnej Kapadocja została odkryta stosunkowo niedawno, przez francuskiego jezuitę, podróżnika i uczonego (geografa, lingwistę, archeologa i bizantynistę), Guillaume'a de Jerphaniona (1877-1948), który był pierwszym człowiekiem, który podjął systematyczne badania na terenie Kapadocji i w latach 1925-1942 opublikował monumentalne dzieło Une nouvelle province de l'art byzantin, les églises rupestres de Cappadoce. Dziś Kapadocja, odwiedzana każdego roku przez ponad 2,5 mln osób, jest jedną z największych atrakcji turystycznych Turcji. Za miejscowości z najlepiej rozwiniętą infrastukturą turystyczną i położone najbliżej głównych atrakcji Kapadocji uchodzą Kayseri , Nevşehir , Ürgüp i Avanos , a także Uçhisar ; w trójkącie Nevşehir-Ürgüp-Avanos jest też najwięcej możliwości skorzystania ze szczególnej kapadockiej atrakcji - lotu balonem.



Bodaj najczęściej przyjmowaną przez turystów (i w większości przypadków najlepszą) strategią zwiedzania Kapadocji jest korzystanie z jednej z ogromnej liczby ofert biur podróży. Jeśli chce się zwiedzać Kapadocję indywidualnie, to teoretycznie można tam dojechać własnym samochodem (co na miejscu, z uwagi na niedoskonałości transportu publicznego, może być najlepszym rozwiązaniem); trzeba jednak pamiętać, że np. ze Stambułu (przez Ankarę) do Kapadocji jest daleko (ponad 700 km) i nie da się dojechać do celu autostradą lub drogą szybkiego ruchu (drogi przebiegające najbliżej głównych atrakcji Kapadocji to D300, D260 i D805). Warto więc zastanowić się, czy jednak nie będzie lepszym rozwiązaniem dotarcie do Kayseri lub Nevşehiru samolotem lub autobusem dalekobieżnym i dopiero tam, w razie konieczności (gdy nie można skorzystać z transportu publicznego), wynajęcie samochodu.