Etna

Etna (łac. Aetna, nazywana też po włosku Mongibello lub Montebello, a w dialekcie sycylijskim - Mungibeddu lub Muntagna) - to czynny stratowulkan położony we Włoszech, na Sycylii, w pobliżu wybrzeża Morza Jońskiego, ok. 40 km na północ od Katanii , ok. 100 km na południowy zachód od Messyny (➤ mapka)(➤ mapka). Wysokość góry w wyniku aktywności wulkanicznej stale się zmienia, co powoduje, że w różnych źródłach można znaleźć różne informacje: można przyjąć, że obecnie (maj 2015) wysokość Etny wynosi niewiele mniej niż 3350 m n.p.m. W każdym razie jest to jest najwyższy stożek wulkaniczny w Europie, a także jeden z największych na świecie, jeśli chodzi o zajmowaną powierzchnię (według włoskiej wersji Wikipedii masyw Etny zajmuje 1570 km ² powierzchni, a obwód podstawy całego masywu wynosi ok. 180 km). W 1987 roku powstał na zboczach wulkanu rezerwat przyrody (area naturale protetta) - Parco dell'Etna, o powierzchni nieco ponad 58 tys. hektarów, z siedzibą w Nicolosi . Etna jest jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych na Sycylii. W lecie zboczami wulkanu biegną liczne szlaki turystyczne, z których część prowadzi w pobliże kraterów szczytowych; w zimie zbocza Etny stanowią tereny narciarskie. Dwiema głównymi miejscowościami stanowiącymi punkty wypadowe wycieczek na Etnę są: wspomniana przed chwilą miejscowość Nicolosi położona na południowych obrzeżach Parco dell'Etna, skąd wyruszają wyprawy na Etnę od strony południowej, przez Rifugio Sapienza , oraz Linguaglossa , na północno-wschodnich obrzeżach parku, gdzie zaczynają się wycieczki na Etnę jej północnymi zboczami, przez Piano Provenzana (➤ mapka)(➤ mapka).

Wulkan powstał, jak twierdzą uczeni, około 600-500 tys. lat temu, w wyniku podwodnych erupcji, jakie miały wówczas miejsce wzdłuż wybrzeża Sycylii. Kolejne erupcje, zarówno efuzywne, jak eksplozywne, stopniowo budowały górę, kształtując jej dzisiejszą formę i strukturę. Mniej więcej 8 tys. lat temu po wschodniej stronie góry doszło do gigantycznego osuwiska, które spowodowało tsunami na Morzu Śródziemnym, i po którym pozostała głęboka na ok. 1000 m depresja, znana jako Valle de Bove, oznaczona na mapce poniżej markerem , widoczna z niektórych miejsc położonych na dzisiejszych szlakach turystycznych; później doszło jeszcze wielokrotnie do podobnych wydarzeń, lecz na mniejszą skalę.

Etna jest jednym z najaktywniejszych wulkanów na świecie, właściwie stale czynnych, co powoduje nieustanne zmiany w wielkości i kształcie góry. Zmienia się, jak już wspomniano, jej wysokość, ale też ukształtowanie rejonów szczytowych oraz liczba kraterów położonych w pobliżu wierzchołka i na zboczach wulkanu. Od kilkudziesięciu lat istnieją cztery kratery szczytowe: krater centralny, nazywany "Voragine", oraz trzy kratery pasożytnicze, zwane "Nord-est" (powstały w 1911 roku), "Bocca Nuova" (1968) oraz "Sud-est" (1971). Z tych kraterów pary i gazy wydobywają się nieustannie, niekiedy z większym nasileniem, niekiedy z mniejszym, a co pewien czas dochodzi do wyrzucenia w górę materiałów piroklastycznych, w tym bomb wulkanicznych i popiołów. Dla gęsto zaludnionych okolic Etny oraz winnic, sadów i pól uprawnych położonych na żyznych zboczach wulkanu do wysokości 800-900 m n.p.m. groźniejsze są jednak występujące co pewien czas erupcje dyfuzywne z licznych większych i mniejszych (istniejących lub mogących się w każdej chwili utworzyć) kraterów wyrzucających lawę w różnych miejscach położonych niżej niż rejon wierzchołka.

Pierwsze znane informacje o wybuchach Etny odnoszą się do czasów prehistorycznych, poprzedzających kolonizację Sycylii przez Fenicjan. Ponad 100 erupcji zanotowano w czasach Starożytnych - do najczęściej wymienianych należy m.in. erupcja w 396 roku p.n.e., która jakoby miała przeszkodzić Kartagińczykom w zdobyciu Syrakuz podczas tzw. drugiej wojny sycylijskiej, a także potężny wybuch z 122 roku p.n.e., który zniszczył wiele miejscowości na południe i na południowy wschód od wulkanu.

Jednym z najgroźniejszych wybuchów Etny w historii była erupcja w 1669 roku, gdy lawa wypływająca z wielu kraterów, w tym z krateru otwartego na południowych zboczach wulkanu na wysokości zaledwie 1000 m n.p.m. kilkaset metrów od centrum dzisiejszego Nicolosi, dotarła aż do morza, niszcząc wiele miejscowości między Etną a Katanią i częściowo Katanię.

W XX wieku do najgroźniejszych wybuchów doszło w latach 1928, 1971, 1981, 1983 oraz 1991-1993. Wybuch z 1928 roku zniszczył Mascali (marker na mapce poniżej). Wybuch z 1971 roku, w wyniku którego powstał wspomniany już wyżej krater "Sud-est", zniszczył działające wówczas (założone w końcu XIX wieku) obserwatorium wulkanologiczne położone na wysokości ok. 2600 m n.p.m. i część infrastruktury turystycznej (m.in. kolejki linowej Funivia dell'Etna), zagrażając też poważnie wielu miejscowościom na wschodnich zboczach wulkanu. W 1981 roku niebezpieczeństwo groziło miejscowości Randazzo na północno-zachodnich obrzeżach wulkanu. W 1983 roku trwająca 131 dni erupcja ponownie zniszczyła częśc infrastruktury turystycznej. W latach 1991-1993 miała miejsce trwająca aż 473 dni erupcja, która poważnie zagrażała miejscowości Zafferana Etnea położonej na wschodnich zboczach Etny (i uratowanej częściowo w wyniku podjętych działań obronnych - budowa wałów, przekierowanie potoku lawy, itp.).

Do szczególnie potężnej erupcji doszło w 2002 roku (erupcja trwała od 27 października 2002 roku do 29 stycznia 2003 roku), z wypływem lawy z wielu kraterów położonych zarówno po północnej, jak południowej stronie góry. Po stronie północnej zniszczone zostały hotele w miejscu zwanym Piano Provenzana ; po stronie południowej - ponownie Funivia dell'Etna, a także schronisko zwane Torre del Filosofo , położone na wysokości 2920 m n.p.m., niemal całkowicie zasypane (zob. zdjęcie poniżej); przetrwało natomiast schronisko Rifugio Sapienza .

Po 2002 roku tak gwałtownej erupcji już nie było, ale wulkan jest stale aktywny. Warto o tym pamiętać wybierając się tu na wycieczkę, zwłaszcza jeśli ma to być wyprawa samodzielna, bez towarzystwa profesjonalnego przewodnika. Trzeba się liczyć z tym, że informacje, jakie można znaleźć w przewodnikach turystycznych lub na większości stron internetowych, nie wyłączając niniejszej (zamieszczone tu zdjęcia były robione 18 i 23 września 2011 roku, a sama strona była ostatnio aktualizowana 14 maja 2015 roku), mogą być nieaktualne i powinny być traktowane jako zaledwie orientacyjne. Etna może wszystko zmienić niemal z dnia na dzień - toteż najwłaściwsze będzie tu zawsze zasięgnięcie informacji o aktywności wulkanu i funkcjonowaniu infrastruktury turystycznej bezpośrednio przed wyruszeniem na wycieczkę, najlepiej w punktach informacyjnych działających na Etnie przewodników górskich w Nicolosi lub w Linguaglossa .

Jak już wspomniano wyżej, dwoma głównymi miejscami na zboczach Etny mogącymi stanowić punkt wyjścia wycieczek w kierunku kraterów szczytowych wulkanu są (a w każdym razie były do 2002 roku): na zboczach południowych Rifugio Sapienza na wysokości 1910 m n.p.m. (schronisko, bary, sklep, duży parking), na zboczach północnych Piano Provenzana na wysokości 1810 m n.p.m. Do obu tych miejsc można dojechać samochodem - do Rifugio Sapienza najlepiej z Nicolosi (prawie pozbawionymi roślinności zboczami południowymi), do Piano Provenzana najlepiej z Linguaglossa (przez las); dobrym punktem początkowym na obrzeżach Etny może też być Zafferana Etnea .

Oba miejsca, zarówno Rifugio Sapienza, jak Piano Provenzana, od jakiegoś czasu funkcjonowały w zimie (Rifugio Sapienza funkcjonuje nadal, co do Piano Provenzana - nie mam sprawdzonych aktualnych informacji) jako ośrodki narciarskie (chociaż oczywiście sieć tras i wyciągów nie była tak rozbudowana jak np. w ośrodkach alpejskich). W lecie oba mogą być punktem startowym wycieczek pieszych.

Jeśli chodzi o Rifugio Sapienza, to można sobie wycieczkę uławić kupując bilet na kolejkę linową (Funivia dell'Etna), którą można wyjechać kilkaset metrów w górę (górna stacja kolejki, według stanu z roku 2011, jest oznaczona na zamieszczonej wyżej mapce markerem ), skąd z kolei można (oczywiście kupując kolejny bilet - łączne koszty są dość wysokie) dotrzeć samochodem terenowym do miejsca położonego w pobliżu wspomnianego już wyżej schroniska dawnego Torre del Filosofo na wysokości 2920 m n.p.m. Stąd, jeśli warunki na to pozwalają, można iść dalej, ku kraterom szczytowym.

Infrastruktura Piano Provenzana została, jak wspomniano, zniszczona w wyniku erupcji z 2002 roku i nie została odbudowana (przynajmniej do roku 2012); czynnym schroniskiem położonym niedaleko Piano Provenzana jest oznaczone markerem Rifugio Citelli, położone na wysokości 1741 m n.p.m. O ile mi wiadomo, wycieczki samochodami terenowymi przez Piano Provenzana w stronę kraterów szczytowych wulkanu są w dalszym ciągu organizowane, ale osoby, które chciałyby z takiej możliwości skorzystać, powinny sie co do tego upewnić.

Etna - obok samej Katanii - jest najważniejszą atrakcją turystyczną prowincji Katania (Provincia di Catania); warto jednak zwiedzić nie tylko rejony szczytowe i zbocza wulkanu, lecz również miejscowości położone u jego stóp, otaczające masyw. Jedną z możliwości jest przejażdżka uruchomioną w latach 1889-1895 kolejką wąskotorową zwaną Ferrovia Circumetnea (lub krócej: Circumetnea), której okrężna trasa biegnie z Katanii do Riposto , m.in. przez Paternò , Adrano , Bronte i Randazzo . Długość trasy wynosi 110 km, podróż trwa ok. 5 godzin (z Riposto można wrócić do oddalonej o niecałe 30 km Katanii autobusem); pociągi jeżdżą mniej więcej co godzinę. Na każdej ze stacji kolejki można wysiąść, by po zwiedzeniu wybranej miejscowości kontynować wycieczkę kolejnym składem.

Można też objechać masyw Etny samochodem - np. trasą przebiegającą przez miejscowości zaznaczone na mapce powyżej brązowymi markerami od do . O kilku spośród nich (Nicolosi , Linguaglossa i Zafferana Etnea ) już wspominaliśmy - jako o wygodnych punktach początkowych wycieczek na Etnę. Poza tymi trzema miejscowościami jest jeszcze kilkanaście, których terytoria przynajmniej częściowo leżą na terenie Parco dell Etna; są to: Viagrande , Trecastagni , Pedara , Belpasso , Ragalna , Santa Maria di Licodia , Biancavilla , Adrano , Bronte Maletto , Randazzo , Castiglione di Sicilia , Piedimonte Etneo , Mascali , Sant'Alfio i Milo . Nie wszystkie są równie interesujące, ale wszystkie warte odwiedzenia. Informacje o niektórych z nich są już gotowe i można je znależć na odpowiednich stronach naszej witryny; informacje o pozostałych miejscowościach są przygotowywane.